Wprowadzenie
19 lutego 2026
Zasady prawidłowego odżywiania pacjenta
Cel prawidłowego żywienia.
Prawidłowe odżywianie ma na celu:
- pokrycie zapotrzebowania energetycznego organizmu
- dostarczenie niezbędnych składników odżywczych
- utrzymanie prawidłowej masy ciała
- wspomaganie leczenia i regeneracji
- zapobieganie chorobom dietozależnym
- Bilans energetyczny
Podstawą jest dopasowanie kaloryczności diety do:
- wieku
- płci
- masy ciała
- poziomu aktywności fizycznej
- stanu klinicznego pacjenta
✔ Zasady:
- bilans zerowy – utrzymanie masy ciała
- deficyt energetyczny – redukcja masy ciała
- nadwyżka energetyczna – niedożywienie, rekonwalescencja
U pacjentów klinicznych zapotrzebowanie często rośnie (urazy, infekcje, gojenie ran).
- Odpowiednie proporcje makroskładników
Białko
Rola:
- budowa i regeneracja tkanek
- gojenie ran
- utrzymanie masy mięśniowej
- wsparcie odporności
Zalecenia ogólne:
- zdrowa osoba: ok. 0,8–1,0 g/kg mc./dobę
- pacjent chory / po urazie: 1,2–2,0 g/kg mc./dobę (indywidualnie)
Źródła:
- chude mięso
- ryby
- jaja
- nabiał
- rośliny strączkowe
Tłuszcze
Rola:
- źródło energii
- wchłanianie witamin A, D, E, K
- budowa błon komórkowych
- działanie przeciwzapalne (kwasy omega-3)
Zalecenia:
- 20–35% energii z diety
- ograniczenie tłuszczów trans i nadmiaru nasyconych
Preferowane źródła:
- oliwa z oliwek
- oleje roślinne
- orzechy i nasiona
- tłuste ryby morskie
Węglowodany
Rola:
- podstawowe źródło energii
- wsparcie pracy mózgu
- oszczędzanie białka ustrojowego
Zalecenia:
- 45–60% energii
- przewaga węglowodanów złożonych
- ograniczenie cukrów prostych
Źródła zalecane:
- pełnoziarniste produkty zbożowe
- kasze
- warzywa
- owoce
- Warzywa i owoce – fundament diety
✔ Zalecenia:
- minimum 400 g dziennie
- przewaga warzyw nad owocami
- różnorodność kolorów
Korzyści:
- błonnik pokarmowy
- witaminy i składniki mineralne
- antyoksydanty
- wsparcie mikrobioty jelitowej
- Prawidłowe nawodnienie
✔ Zalecenia ogólne:
- ok. 30–35 ml/kg mc./dobę (u dorosłych)
- więcej przy gorączce, biegunce, wysiłku
- preferowana woda
Objawy odwodnienia:
- suchość w ustach
- zmęczenie
- ciemny mocz
- spadek ciśnienia
U pacjentów starszych ryzyko odwodnienia jest szczególnie wysokie.
- Regularność posiłków
✔ Zalecenia:
- 4–5 posiłków dziennie
- przerwy 3–4 godziny
- unikanie długich okresów głodzenia
Korzyści:
- stabilizacja glikemii
- lepsza kontrola apetytu
- poprawa metabolizmu
- Ograniczenie składników niekorzystnych
Pacjent powinien ograniczać:
❌ sól (<5 g/dobę)
❌ cukry dodane
❌ tłuszcze trans
❌ żywność wysokoprzetworzoną
❌ nadmiar alkoholu
- Indywidualizacja diety pacjenta
Prawidłowe żywienie musi uwzględniać:
- choroby współistniejące
- stan odżywienia
- możliwości żucia i połykania
- tolerancję pokarmową
- przyjmowane leki
- preferencje kulturowe
W praktyce klinicznej nie istnieje jedna dieta dla wszystkich pacjentów. Dieta jest dobierana przez lekarza i rozpisana przez dietetyka.
- Szczególne sytuacje kliniczne
Pacjent w trakcie gojenia ran
- zwiększone białko
- witamina C
- cynk
- odpowiednia podaż energii
Pacjent unieruchomiony
- kontrola energii (ryzyko przyrostu masy)
- wysoka podaż białka
- profilaktyka zaparć (błonnik + płyny)
Pacjent starszy
- większe ryzyko niedożywienia
- mniejsze uczucie pragnienia
- możliwe problemy z żuciem
- możliwe problemy z przełykaniem, krztuszeniem się
Podsumowanie
Prawidłowe odżywianie pacjenta opiera się na:
- dopasowaniu energii do potrzeb
- odpowiedniej podaży białka
- przewadze produktów nieprzetworzonych
- dużej ilości warzyw i owoców
- właściwym nawodnieniu
- regularnych posiłkach
- indywidualizacji zaleceń
Z poważaniem
dr hab. n. med. Małgorzata ŁUKOWICZ, MBA
